35 yaşında, Avrupa’nın dev liglerinden birinde forma giyen bir oyuncu. Birkaç yıl sonra aynı adam deri deri ceket dükkanı açıyor; bir başkası inşaat müteahhidi olmuş; öbürü ise 20 yılda öğrenmediği muhasebe üzerine sertifika arıyor. Profesyonel futbolcular için emeklilik diğer mesleklere kıyasla 25-30 yıl daha erken geliyor ve çoğu buna hiç hazırlanmıyor.
Kimlik Krizi: Sadece Kariyer Değil, Kişilik
Araştırmacılar profesyonel sporcuların emekliliğini “kimlik yitimine bağlı geçiş krizi” olarak tanımlıyor. Futbolcular 6-7 yaşından itibaren “futbolcu” olarak etiketleniyor; sosyal çevreleri, günlük rutinleri ve öz-değer hisleri bu etikete göre şekilleniyor. Forma ile birlikte yalnızca bir iş değil, kim olduğuna dair bir çerçeve gidiyor. FIFPro’nun 2020 raporuna göre eski oyuncuların yüzde 35-45’i emeklilikten sonra iki yıl içinde klinik düzeyde depresyon ya da anksiyete belirtileri yaşıyor.
Para Yönetimi: Kısmen Söylence, Kısmen Gerçek
Futbolcuların kısa sürede servetlerini bitirdiği söylemi medyada abartılı biçimde dolaşıyor; ama bazı gerçekler var. NFLPA (Amerikan futbolundan, ama dinamik benzer) araştırmalarına göre oyuncuların önemli bir kısmı emekliliğin ilk beş yılında mali açıdan zorluk yaşıyor. Futbolda İngiltere Futbolcu Birliği’nin (PFA) yürüttüğü danışmanlık programları bu sorunla doğrudan ilgileniyor. Türkiye’de ise benzer yapılanma çok zayıf; alt lig oyuncuları için kariyer planlaması neredeyse yok.
Antrenörlük: Herkese Uymaz
Emekli oyuncuların en sık seçtiği yol antrenörlük. Ama futbol oynamak ile futbol öğretmek arasındaki mesafe çoğu zaman hafife alınıyor. Zinedine Zidane, Real Madrid’i üst üste üç kez Şampiyonlar Ligi’ne taşıdı ama oyunculuğu sırasında futbolu hiç bu biçimde açıklaması gerekmemişti. Zidane’ın taktik zekası vardı, bunun iletişimini öğrenmek ayrı bir süreçti. Öte yandan çok daha “orta” oyunculuğu olan antrenörler (Jürgen Klopp, Jose Mourinho) sıra dışı kariyer inşa etti; oyunculuktaki yıldızlık, antrenörlüğü garantilemiyor.
Medya, Yorum, Stüdyo
Son 15 yılda emekli futbolculara yönelik ikinci bir kapı açıldı: yayıncılık ve sosyal medya. Rio Ferdinand’ın FIVE YouTube kanalı başlangıçta küçük bir yayın denemesiydi; bugün milyonlarca abone var ve Ferdinand, yayıncı olarak oyunculuğundan farklı ama en az o kadar etkili bir karakter. Türkiye’de ise bu alanı Rıdvan Dilmen, Tümer Metin, Okan Buruk gibi isimler doldurdu; yorum kültürü ekrana taşındı. Dezavantaj: bu pastadan pay alan oyuncu sayısı sınırlı ve pazar doygunluğu hızlı geliyor.
Saha Dışına Hazırlık: Kim Yapıyor, Nasıl
İsveç Futbol Federasyonu, aktif oyunculara zorunlu kariyer hazırlık programı uyguluyor; buna yılda 20 saat okuma, 10 saat mali planlama ve 5 saatlik kariyer koçluğu dahil. Bu tür modeller Skandinavya’da norm, Türkiye’de istisna. Bazı kulüpler genç oyuncularla sözleşme imzalarken “yılda bir sertifika kursu” maddesini ekliyor; ancak bu uygulama henüz yaygınlaşmadı.
Beklenmedik Yollar
Dikkat çekici emeklilik hikayeleri yalnızca kötü bitmeyenlerden çıkmıyor:
- Socrates (Brezilya) forma asarken tıp doktorasını tamamladı; emekliliğinde pratisyen hekim olarak çalıştı.
- Rodrigo Palacio, 41 yaşında Bologna’da oynamaya devam ederken mimarlık diplomasını tamamladı.
- Eski Türk milli takım oyuncusu Oğuz Çetin, futbol sonrasında fındık üretimine yatırım yaptı.
Bu örnekler sıra dışı; ama hepsinin ortak yanı var: ikinci hayat futbol içindeyken tasarlanmış.
Emekliliği en sağlıklı atlatanların çoğu, son kontratları imzalanmadan önce bir sonraki adımı düşünmeye başlamıştı. Forma giyerken kimliğin tek boyutlu kalması bir lüks; ama bunun bedelini sahadan çıkınca ödüyorsunuz.